newsletter
Pl
De



 
„25 lat Traktatu o Dobrym Sąsiedztwie i Przyjaznej Współpracy jako krok milowy w budowaniu nowego ładu europejskiego po 1989 r.




Szanowni Państwo, Fundacja „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego ma zaszczyt zaprezentować publikację powstałą w ramach projektu „25 lat Traktatu o Dobrym Sąsiedztwie i Przyjaznej Współpracy jako krok milowy w budowaniu nowego ładu europejskiego po 1989 r. - przyczynek do ogólnopolskiej debaty publicznej.”, realizowanego w ramach zadania publicznego „Wsparcie wymiaru samorządowego i obywatelskiego polskiej polityki zagranicznej 2016”.





Celem projektu był wzrost świadomości szerokich grup społecznych dzięki prowadzeniu ogólnopolskiej debaty dotyczącej roli Polski jako kraju, który jest jednym z filarów stabilności, bezpieczeństwa i rozwoju Europy, potwierdzonej wartością traktatu i innych działań Polski zmierzających do podnoszenia jakości współpracy sąsiedzkiej i prowadzenia polityki zagranicznej. Ma również za zadanie rozwój refleksji nad aspektami związanymi z rolą Traktatu i prowadzeniem polityki zagranicznej czy wzrost wiedzy wśród młodzieży i studentów na temat roli Traktatu w kształtowaniu stosunków międzynarodowych i drogi do dobrosąsiedzkich stosunków.

Więcej …

aktualności

Akademia Europejska: Wspólna przyszłość zaczyna się od wspólnego planowania. Współpraca transgraniczna między Polską a Niemcami 25 lat po podpisaniu Traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy
 
Ćwierć wieku to znaczący okres w życiu jednego pokolenia. To także dystans, dla którego warto przeprowadzić bilans zmian zachodzących w polityce rozwoju i w stosunkach międzynarodowych. Warto zastanowić się nad pytaniami: jakie były i jakie są trendy rozwojowe, jakie są pragnienia społeczności, do czego dążą elity intelektualne krajów, jakie kierunki rozwoju społecznego i gospodarczego kreślą dzisiaj państwa i regiony w przestrzeni europejskiej. W roku jubileuszowym, w 25 lat od podpisania Traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy warto wskazać tzw. kamienie milowe współpracy i punkty zwrotne w dziedzinie planowania przestrzennego i strategicznego, które miały i będą mieć w przyszłości wpływ na funkcjonowanie społeczeństw i gospodarki obydwu krajów. Szczupłe ramy niniejszego artykułu pozwalają jedynie na krótkie przedstawienie i skomentowanie wybranych faktów, zdaniem autora najistotniejszych w punktu widzenia procesu kształtowania wspólnej wizji rozwoju.
Więcej …
 
Akademia Europejska: Na przeciwstawnych biegunach? Polska i Niemcy wobec kryzysu migracyjnego - aktualna sytuacja i geneza


Stosunek do kryzysu migracyjnego różni zdecydowanie Polskę i Niemcy na poziomie państwowym oraz w mniejszym stopniu politycznym, będąc jednym z ważnych przyczyn napięć dwustronnych. Ta różnica jest głęboko osadzona w odmiennych definicjach tożsamości narodowej. Wyraźne złagodzenie różnicy stanowisk między Berlinem i Warszawą jest mało prawdopodobne. Z drugiej strony skala napięć polsko-niemieckich będzie zmniejszała się w przypadku dalszego słabnięcia kryzysu migracyjnego.

Więcej …
 
Akademia Europejska: Niemiecka scena polityczna przed wyborami do Bundestagu w 2017 roku

Pierwsze dwa lata funkcjonowania „Wielkiej Koalicji” CDU/CSU-SPD charakteryzowały się utrzymaniem statusu quo, ustalonego wynikiem ostatnich wyborów do Bundestagu z września 2013 roku. Mimo przeprowadzenia przez koalicję prestiżowych z punktu widzenia Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD) projektów socjalnych, takich jak płaca minimalna czy możliwość przejścia na emeryturę w wieku 63 lat, wciąż utrzymywała się znaczna dysproporcja w poparciu dla obu ugrupowań koalicyjnych. We wrześniu 2015 roku poparcie dla Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej (CDU) i związanej z nią bawarskiej Unii Chrześcijańsko-Społecznej (CSU) wynosiło 42 proc., podczas gdy na SPD swój głos chciało oddać 25 proc. wyborców. W pierwszej połowie kadencji jedynie kosmetycznym zmianom uległo także poparcie dla partii opozycyjnych. Na Zielonych wciąż głosować chciało 11 proc. wyborców, na Lewicę – 9 proc., a Alternatywa dla Niemiec (AfD) oraz Wolna Partia Demokratyczna (FDP) pozostawały poniżej progu wyborczego z poparciem blisko 4 proc1.


Kryzys migracyjny jako przełom w obecnej kadencji Bundestagu

Czynnikiem, który wstrząsnął niemiecką sceną polityczną, okazało się być gwałtowne zaostrzenie kryzysu migracyjnego latem 2015 roku oraz decyzja rządu w Berlinie o otwarciu granic dla syryjskich uchodźców, podjęta 4 września 2015 roku. Jak podliczyło niemieckie MSW, w 2015 roku przybyło do Niemiec łącznie 890 tys. uchodźców2. Problemy z zarządzaniem kryzysem (m.in. rejestracją i rozlokowaniem przybyłych oraz kontrolą ich tożsamości) spowodowały zarzuty o utratę panowania przez rząd nad sytuacją. Październik 2015 roku był pierwszym miesiącem tej kadencji Bundestagu, w którym liczba niezadowolonych z pracy rządu była większa niż zadowolonych, a odsetek osób obawiających się fali migracyjnej przekroczył 50 proc3. Mimo spadku liczby napływających uchodźców, trend zmiany nastroju społeczeństwa nie uległ zmianie. W lutym 2016 roku aż 81 proc. Niemców było zdania, że rząd nie panuje nad sytuacją4.

Niezadowolenie społeczeństwa z polityki wobec kryzysu migracyjnego odbiło się na notowaniach rządzących. Znaczny spadek poparcia dotknął zwłaszcza utożsamianą z tzw. „Willkommenspolitik” kanclerz Angelę Merkel, z której pracy obecnie zadowolonych jest blisko 50 proc. Niemców, podczas gdy przed kryzysem ten odsetek przekraczał 70 proc.5 Ponadto przez ostatni rok blisko co piątego wyborcę straciło polityczne zaplecze szefowej niemieckiego rządu, czyli CDU/CSU, które obecnie popiera 33 proc. Niemców. Dotkliwymi porażkami skończyły się dla chadeków tegoroczne wybory do landtagów Badenii-Wirtembergii, Nadrenii-Palatynatu, Meklemburgii-Pomorza Przedniego oraz Berlina. Na kryzysie migracyjnym najbardziej politycznie skorzystała najmocniej krytykująca politykę rządu oraz sprzeciwiająca się otwarciu Niemiec na imigrację prawicowa AfD, której udało się skupić nie tylko przeciwników „Willkommenskultur”, ale także tzw. wyborców protestu z różnych stron sceny politycznej. Poparcie dla AfD wzrosło od września 2015 rok z 4 do 14 proc. Partia odniosła w tym okresie kilka spektakularnych sukcesów, zajmując m.in. drugie miejsce w wyborach do landtagów Saksonii-Anhalt oraz Meklemburgii-Pomorza Przedniego z wynikami przekraczającymi 20 proc. W mniejszym stopniu kryzys migracyjny odbił się natomiast na notowaniach pozostałych partii politycznych. Paroprocentowy spadek poparcia zaliczyła SPD, na którą swój głos oddałoby obecnie 22 proc. wyborców. Przejściowym beneficjentem spadku poparcia socjaldemokratów byli Zieloni, jednak obecnie ich notowania, podobnie jak w przypadku Lewicy, powróciły do stanu sprzed zaostrzenia kryzysu migracyjnego. Według obecnych sondaży na wejście do Bundestagu po czteroletniej przerwie może znów liczyć FDP.


Kandydaci na kanclerza

Kontrowersje wokół polityki wobec uchodźców oraz związany z nimi spadek poparcia zarówno dla partii, jak i dla samej szefowej rządu, znacząco osłabił pozycję Angeli Merkel w jej obozie politycznym. Zwłaszcza kolejne porażki CDU w tegorocznych wyborach do landtagów podsycały dyskusję nad przyszłością kanclerz Merkel na fotelu przewodniczącej CDU oraz jej ewentualnej kandydatury w wyborach do Bundestagu. Ponowne wystawienie Angeli Merkel jako kandydatki na kanclerza zaczęli m.in. kwestionować politycy CSU, którzy miesiącami ustawiali się w opozycji do rządu, publicznie krytykując jego politykę migracyjną i personalnie samą kanclerz. Ona sama wciąż nie oświadczyła, czy w ogóle zamierza po raz czwarty wystąpić w roli kandydatki CDU/CSU na kanclerza. Według większości komentatorów jest to jednak zabieg czysto taktyczny, mający na celu neutralizację wewnątrzpartyjnych przeciwników i wzmocnienie jej pozycji przed grudniowym kongresem partii, na którym CDU wybierze przewodniczącego – jak wszystko na to wskazuje, po raz kolejny Angelę Merkel. Wśród chadeków brakuje kontrkandydatów, cieszących się większym poparciem społecznym i zdolnych zapewnić partii lepszy wynik niż obecna liderka. Dlatego też październik 2016 roku obfitował już w oznaki poparcia dla kandydatury Angeli Merkel zarówno w CDU, jak i w CSU6.

W zgoła odmiennej sytuacji jest największa konkurencja chadeków, czyli SPD. Obecny przewodniczący Sigmar Gabriel, który chciałby wystąpić w kampanii w roli kandydata SPD na kanclerza, nie cieszy się popularnością ani w partii, w której ma licznych przeciwników, ani wśród wyborców. W sondażach znacząco odstaje od Angeli Merkel. Gdyby Niemcy mogli bezpośrednio wybrać kanclerza, obecną szefową rządu wybrałoby 46 proc. badanych, podczas gdy Gabriela jedynie 16 proc7. W SPD powszechne jest przekonanie, że z Gabrielem na czele partia nie jest w stanie wygrywać wyborów, dlatego coraz więcej socjaldemokratów opowiada się za wystawieniem w roli kandydata na kanclerza obecnego Przewodniczącego Parlamentu Europejskiego, Martina Schulza, któremu w styczniu 2017 roku kończy się kadencja. Uchodzi on w swojej partii za charyzmatycznego lidera, idealnego do poprowadzenia kampanii wyborczej. Nie brakuje także komentatorów, którzy w ewentualnej kandydaturze Schulza upatrują realnej szansy na przejęcie stanowiska kanclerza przez SPD. Ostateczną decyzję w sprawie kandydata na kanclerza partia ma podjąć w lutym 2017 roku.


Powyborcze scenariusze

Zmiany, które zaszły na niemieckiej scenie politycznej wskutek kryzysu migracyjnego, czynią bardziej prawdopodobną realizację scenariusza, w którym po wyborach do Bundestagu we wrześniu 2017 roku zasiadać będzie aż sześć frakcji – najwięcej od 1953 roku. Miałoby to daleko idące konsekwencje dla stojących do dyspozycji opcji koalicyjnych. Jeśli do wyborów utrzyma się obecnie utrwalony układ sił, blokowi trzech partii lewicowych (SPD, Zieloni, Lewica) może zabraknąć większości. Taka koalicja zyskała wielu zwolenników w SPD, która wcześniej wzbraniała się przed możliwością utworzenia rządu z Lewicą na poziomie federalnym. Obecnie jednak w centrolewicowej koalicji politycy SPD upatrują jedyną szansę na obsadzenie stanowiska kanclerza. 18 października odbyło się głośne spotkanie parlamentarzystów trzech frakcji w celu zbliżenia programowego, na którym pojawił się sam Sigmar Gabriel. Słaby rezultat SPD w okolicach 22 proc. może jednak spowodować, że trzem partiom lewicowym zabraknie głosów do utworzenia rządu. Oznaczałoby to, że nie uda się stworzyć większości bez udziału frakcji CDU/CSU, która wyznaczyłaby też kanclerza – jak wszystko na to wskazuje, po raz czwarty Angelę Merkel.

Chadecy mogliby teoretycznie przedłużyć obecną koalicję z SPD, jednak po obu stronach panuje niechęć do takiego rozwiązania. Ponieważ większości niemal na pewno zabraknie koalicji chadecji z jej tradycyjnym partnerem, czyli FDP, CDU/CSU mogłyby wejść w sojusz z Zielonymi. W ostatnich latach obu partiom przybyło punktów wspólnych (m.in. polityka wobec Rosji, transformacja energetyczna, promocja ochrony klimatu, otwarcie na uchodźców). „Czarno-zielona” koalicja zyskała także wielu zwolenników w obu partiach i w ich elektoratach i jest obecnie najbardziej pożądaną przez Niemców koalicją (w przeciwieństwie do najmniej popularnego centrolewicowego sojuszu)8. Wadą takiego rozwiązania mogłaby być mała przewaga głosów w Bundestagu. Przedłużenie obecnej „Wielkiej Koalicji” CDU/CSU-SPD może okazać się z kolei jedynym możliwym rozwiązaniem w sytuacji, w której wspomnianym wariantom koalicyjnym brakowałoby większości do efektywnego rządzenia. Jeśli FDP nie przekroczy progu wyborczego, szanse na czarno-zielony lub czerwono-czerwono-zielony sojusz wzrosną. Na wejście w skład jakiejkolwiek koalicji nie ma natomiast AfD, z którą współpracy odmawiają wszystkie pozostałe liczące się partie polityczne.


Konsekwencje dla Polski

Ponieważ Niemcy są zarówno gospodarczo, jak i politycznie, kluczowym partnerem Polski, warto się zastanowić, jakie konsekwencje miałaby dla Warszawy realizacja poszczególnych scenariuszy. Wydaje się, że najmniej korzystnym z polskiego punktu widzenia scenariuszem byłaby koalicja centrolewicowa. Taki sojusz ze względu na prorosyjskie nastawienie części polityków SPD z przewodniczącym Gabrielem na czele oraz w szczególności Lewicy dążyłby do korekty polityki zagranicznej Niemiec na rzecz zbliżenia z Rosją. Warto przypomnieć, że wicekanclerz Gabriel jest wielkim zwolennikiem rozbudowy gazociągu Nord Stream oraz stopniowego zniesienia wymierzonych w Rosję sankcji polityczno-gospodarczych. Gdyby kanclerzem został natomiast Martin Schulz, pewnym problemem mogłyby się okazać jego krytyczne wypowiedzi na temat stanu demokracji w Polsce, szczególnie jego porównanie do putinowskiej „demokracji sterowanej”9. Innym punktem zapalnym mogłyby być rozliczne kwestie ideologiczne między centrolewicowym rządem w Berlinie a prawicowym w Warszawie (m.in. imigracja, prawa osób homoseksualnych czy aborcja)

W Polsce dość powszechne jest przekonanie, że najlepszym scenariuszem dla Warszawy byłoby pozostanie u władzy kanclerz Angeli Merkel. Jednym z koronnych argumentów przemawiających za tą opinią jest jej polityka wobec Rosji i USA. Kanclerz Merkel opowiada się za bardziej zdecydowaną polityką wobec Moskwy, co przejawia się np. w konsekwentnym odmawianiu zniesienia sankcji bez postępów w procesie pokojowym na Ukrainie, oraz za utrzymaniem bliskich więzi Europy ze Stanami Zjednoczonymi, co pod znakiem zapytania stawia część lewicowych polityków. Taką politykę popierają niemieccy Zieloni, z którymi CDU/CSU mogłyby zawrzeć koalicję zgodnie z drugim ze scenariuszy. W przypadku takiej koalicji Niemcy stawialiby z kolei większy nacisk na politykę klimatyczną, co mogłoby prowadzić do sporów z Polską np. na tle odejścia od energii węglowej. Trzeci scenariusz, czyli odtworzenie obecnej „Wielkiej Koalicji” CDU/CSU-SPD pod kierownictwem Angeli Merkel, jako kontynuacja dotychczasowej polityki niesie ze sobą najmniej znaków zapytania dla relacji polsko-niemieckich i raczej spotkałby się w Polsce z pozytywnym przyjęciem.

Michał Kędzierski


1. http://www.infratest-dimap.de/umfragen-analysen/bundesweit/ard-deutschlandtrend/2015/september/

2. http://www.faz.net/aktuell/politik/fluechtlingskrise/de-maiziere-2015-kamen-890-000-fluechtlinge-14461230.html

3. http://www.infratest-dimap.de/umfragen-analysen/bundesweit/ard-deutschlandtrend/2015/oktober/

4. http://www.infratest-dimap.de/umfragen-analysen/bundesweit/ard-deutschlandtrend/2016/februar/

5. http://www.infratest-dimap.de/umfragen-analysen/bundesweit/ard-deutschlandtrend/2016/oktober/

6. http://www.zeit.de/politik/deutschland/2016-10/bundestagswahl-csu-angela-merkel-unterstuetzung

7. https://www.welt.de/politik/deutschland/article158871147/Merkel-vergroessert-Vorsprung-Rot-Rot-Gruen-abgeschlagen.html

8. http://www.infratest-dimap.de/umfragen-analysen/bundesweit/ard-deutschlandtrend/2016/september/

9. http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/europa/martin-schulz-greift-polnische-politik-an-14005694.html



Wybrana bibliografia:

Caspari Lisa, Eine Partei sucht nach Zukunft, „Die Zeit“, 14.03.2016, http://www.zeit.de/politik/deutschland/2016-03/spd-landtagswahlen-krise,

Caspari Lisa, Gefangen in der großen Koalition, „Die Zeit“, 29.08.2016, http://www.zeit.de/politik/deutschland/2016-08/bundestagswahl-angela-merkel-spd-cdu-sigmar-gabriel-grosse-koalition

Decker, Frank (2015), Zur Entwicklung des bundesdeutschen Parteiensystems vor und nach der Bundestagswahl 2013: Überwindung des koalitionspolitischen Segmentierung, (w:) Korte, Karl-Rudolf, red., Bundestagswahl 2013. Analysen der Wahl-, Parteien-, Kommunikations- und Regierungsforschung, s. 143-163, Wiesbaden, Wydawnictwo Springer VS.

Denkler Thorsten, Ein Ruck muss durch die SPD gehen, „Süddeutsche Zeitung“, 11.04.2016, http://www.sueddeutsche.de/politik/partei-in-der-krise-ein-ruck-muss-durch-die-spd-gehen-1.2943939

Denkler Thorsten, Schwarz-Grün im Bund? Mit der CSU bleibt das ein Hirngespinst, „Süddeutsche Zeitung“, 16.06.2016, http://www.sueddeutsche.de/politik/bundesregierung-schwarz-gruen-im-bund-mit-der-csu-bleibt-das-ein-hirngespinst-1.2989686

Doemens Karl, Wenig Chancen für rot-rot-grün im Bund, „Berliner Zeitung“, 22.09.2016, http://www.berliner-zeitung.de/politik/meinung/kommentar-wenig-chancen-fuer-rot-rot-gruen-im-bund-24788932

Fischer Sebstian, Wittrock Phillip, Merkels Vertrauensfrage, 5.09.2016, http://www.spiegel.de/politik/deutschland/angela-merkel-die-strategie-nach-der-pleite-in-mecklenburg-vorpommern-a-1111002.html

Gathmann Florian, Die Schulz-Frage, „Der Spiegel“, 10.10.2016, http://www.spiegel.de/politik/deutschland/martin-schulz-was-spricht-fuer-ihn-als-spd-kanzlerkandidat-a-1115850.html

Georgi Oliver, Bereitet Schulz einen Wechsel nach Berlin vor?, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 3.09.2016, http://www.faz.net/aktuell/politik/inland/eu-parlament-bereitet-schulz-einen-wechsel-nach-berlin-vor-14418746.html

Georgi Oliver, Was nun, Kanzlerin?, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 29.09.2016, http://www.faz.net/aktuell/politik/inland/tritt-angela-merkel-bei-bundestagswahl-2017-wieder-an-14458650.html

Gutschker Thomas, SPD-Politiker Martin Schulz vor dem Sprung, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 9.10.2016, http://www.faz.net/aktuell/politik/inland/ueber-die-politische-zukunft-von-martin-schulz-14472189.html

Kędzierski Michał, AfD. Partia protestu i jej wyborcy, Portal Spraw Zagranicznych, http://psz.pl/124-polityka/afd-partia-protestu-i-jej-wyborcy

Kędzierski Michał, R2G alternatywą dla Niemiec?, Blog Centrum Inicjatyw Międzynarodowych, http://blog.centruminicjatyw.org/2016/10/r2g-alternatywa-dla-niemiec/

Kędzierski Michał, Zmierzch Merkel?, Blog Centrum Inicjatyw Międzynarodowych, http://blog.centruminicjatyw.org/2016/09/zmierzch-merkel/

Kędzierski Michał, Martin Schulz – wybawca SPD ze Strasburga?, Blog Centrum Inicjatyw Międzynarodowych, http://blog.centruminicjatyw.org/2016/10/martin-schulz-wybawca-spd-ze-strasburga

Lösche Peter, Ende der Volksparteien. Essay, Aus Politik und Zeitgeschichte, 2009, nr 51, s. 6-12.

Niedermayer Oskar, Halbzeit: Die Entwicklung des Parteiensystems nach der Bundestagswahl 2013, Zeitschrift für Parlamentsfragen, 2015, nr 4, s. 830-851.

Schuler Katharina, Kanzlerinnendämmerung? Abwarten!, „Die Zeit“, 5.09.2016, http://www.zeit.de/politik/deutschland/2016-09/cdu-angela-merkel-wahl-mecklenburg-vorpommern

Seils Christoph, Merkel ist alternativlos, „Cicero“, 29.08.2016, http://cicero.de/berliner-republik/kanzlerkandidatur-merkel-ist-alternativlos

Soldt, Rüdiger (2016), Grün-Schwarz als Vorbild für den Bund, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 3.04.2016, http://www.faz.net/aktuell/politik/ueber-die-ziele-der-gruen-schwarzen-koalition-14157412.html

Weiland, Severin (2016), SPD-Kanzlerkandidatur: Wer tritt gegen diese Frau an?, „Der Spiegel“, 16.05.2016, http://www.spiegel.de/politik/deutschland/spd-wer-wird-kanzlerkandidat-a-1092568.html

Weimer, Wolfram (2016), CDU wird zum Kanzlerinnenwahlverein, „Handelsblatt“, 18.03.2016, http://www.handelsblatt.com/politik/deutschland/whatsright/whats-right-zur-cdu-krise-cdu-wird-zum-kanzlerinnenwahlverein/13338798.html

Zastrow, Volker (2016), Die Qualen der SPD, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 11.04.2016, http://www.faz.net/aktuell/politik/inland/krise-bei-der-spd-14169924.html

Zapraszamy do lektury szóstego artykułu z cyklu powstałego w ramach projektu "25 lat Traktatu o Dobrym Sąsiedztwie i Przyjaznej Współpracy jako krok milowy w budowaniu ładu europejskiego po 1989 r. - przyczynek do ogólnopolskiej debaty publicznej" organizowanego przez Fundację "Krzyżowa" dla Porozumienia Europejskiego i współfinansowanego przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeczpospolitej Polskiej.



Niemiecka scena polityczna przed wyborami do Bundestagu w 2017 roku

Pierwsze dwa lata funkcjonowania „Wielkiej Koalicji” CDU/CSU-SPD charakteryzowały się utrzymaniem statusu quo, ustalonego wynikiem ostatnich wyborów do Bundestagu z września 2013 roku. Mimo przeprowadzenia przez koalicję prestiżowych z punktu widzenia Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD) projektów socjalnych, takich jak płaca minimalna czy możliwość przejścia na emeryturę w wieku 63 lat, wciąż utrzymywała się znaczna dysproporcja w poparciu dla obu ugrupowań koalicyjnych. We wrześniu 2015 roku poparcie dla Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej (CDU) i związanej z nią bawarskiej Unii Chrześcijańsko-Społecznej (CSU) wynosiło 42 proc., podczas gdy na SPD swój głos chciało oddać 25 proc. wyborców. W pierwszej połowie kadencji jedynie kosmetycznym zmianom uległo także poparcie dla partii opozycyjnych. Na Zielonych wciąż głosować chciało 11 proc. wyborców, na Lewicę – 9 proc., a Alternatywa dla Niemiec (AfD) oraz Wolna Partia Demokratyczna (FDP) pozostawały poniżej progu wyborczego z poparciem blisko 4 proc1.

Kryzys migracyjny jako przełom w obecnej kadencji Bundestagu

Czynnikiem, który wstrząsnął niemiecką sceną polityczną, okazało się być gwałtowne zaostrzenie kryzysu migracyjnego latem 2015 roku oraz decyzja rządu w Berlinie o otwarciu granic dla syryjskich uchodźców, podjęta 4 września 2015 roku. Jak podliczyło niemieckie MSW, w 2015 roku przybyło do Niemiec łącznie 890 tys. uchodźców2. Problemy z zarządzaniem kryzysem (m.in. rejestracją i rozlokowaniem przybyłych oraz kontrolą ich tożsamości) spowodowały zarzuty o utratę panowania przez rząd nad sytuacją. Październik 2015 roku był pierwszym miesiącem tej kadencji Bundestagu, w którym liczba niezadowolonych z pracy rządu była większa niż zadowolonych, a odsetek osób obawiających się fali migracyjnej przekroczył 50 proc3. Mimo spadku liczby napływających uchodźców, trend zmiany nastroju społeczeństwa nie uległ zmianie. W lutym 2016 roku aż 81 proc. Niemców było zdania, że rząd nie panuje nad sytuacją4.

Niezadowolenie społeczeństwa z polityki wobec kryzysu migracyjnego odbiło się na notowaniach rządzących. Znaczny spadek poparcia dotknął zwłaszcza utożsamianą z tzw. „Willkommenspolitik” kanclerz Angelę Merkel, z której pracy obecnie zadowolonych jest blisko 50 proc. Niemców, podczas gdy przed kryzysem ten odsetek przekraczał 70 proc.5 Ponadto przez ostatni rok blisko co piątego wyborcę straciło polityczne zaplecze szefowej niemieckiego rządu, czyli CDU/CSU, które obecnie popiera 33 proc. Niemców. Dotkliwymi porażkami skończyły się dla chadeków tegoroczne wybory do landtagów Badenii-Wirtembergii, Nadrenii-Palatynatu, Meklemburgii-Pomorza Przedniego oraz Berlina. Na kryzysie migracyjnym najbardziej politycznie skorzystała najmocniej krytykująca politykę rządu oraz sprzeciwiająca się otwarciu Niemiec na imigrację prawicowa AfD, której udało się skupić nie tylko przeciwników „Willkommenskultur”, ale także tzw. wyborców protestu z różnych stron sceny politycznej. Poparcie dla AfD wzrosło od września 2015 rok z 4 do 14 proc. Partia odniosła w tym okresie kilka spektakularnych sukcesów, zajmując m.in. drugie miejsce w wyborach do landtagów Saksonii-Anhalt oraz Meklemburgii-Pomorza Przedniego z wynikami przekraczającymi 20 proc. W mniejszym stopniu kryzys migracyjny odbił się natomiast na notowaniach pozostałych partii politycznych. Paroprocentowy spadek poparcia zaliczyła SPD, na którą swój głos oddałoby obecnie 22 proc. wyborców. Przejściowym beneficjentem spadku poparcia socjaldemokratów byli Zieloni, jednak obecnie ich notowania, podobnie jak w przypadku Lewicy, powróciły do stanu sprzed zaostrzenia kryzysu migracyjnego. Według obecnych sondaży na wejście do Bundestagu po czteroletniej przerwie może znów liczyć FDP.


Kandydaci na kanclerza

Kontrowersje wokół polityki wobec uchodźców oraz związany z nimi spadek poparcia zarówno dla partii, jak i dla samej szefowej rządu, znacząco osłabił pozycję Angeli Merkel w jej obozie politycznym. Zwłaszcza kolejne porażki CDU w tegorocznych wyborach do landtagów podsycały dyskusję nad przyszłością kanclerz Merkel na fotelu przewodniczącej CDU oraz jej ewentualnej kandydatury w wyborach do Bundestagu. Ponowne wystawienie Angeli Merkel jako kandydatki na kanclerza zaczęli m.in. kwestionować politycy CSU, którzy miesiącami ustawiali się w opozycji do rządu, publicznie krytykując jego politykę migracyjną i personalnie samą kanclerz. Ona sama wciąż nie oświadczyła, czy w ogóle zamierza po raz czwarty wystąpić w roli kandydatki CDU/CSU na kanclerza. Według większości komentatorów jest to jednak zabieg czysto taktyczny, mający na celu neutralizację wewnątrzpartyjnych przeciwników i wzmocnienie jej pozycji przed grudniowym kongresem partii, na którym CDU wybierze przewodniczącego – jak wszystko na to wskazuje, po raz kolejny Angelę Merkel. Wśród chadeków brakuje kontrkandydatów, cieszących się większym poparciem społecznym i zdolnych zapewnić partii lepszy wynik niż obecna liderka. Dlatego też październik 2016 roku obfitował już w oznaki poparcia dla kandydatury Angeli Merkel zarówno w CDU, jak i w CSU6.

W zgoła odmiennej sytuacji jest największa konkurencja chadeków, czyli SPD. Obecny przewodniczący Sigmar Gabriel, który chciałby wystąpić w kampanii w roli kandydata SPD na kanclerza, nie cieszy się popularnością ani w partii, w której ma licznych przeciwników, ani wśród wyborców. W sondażach znacząco odstaje od Angeli Merkel. Gdyby Niemcy mogli bezpośrednio wybrać kanclerza, obecną szefową rządu wybrałoby 46 proc. badanych, podczas gdy Gabriela jedynie 16 proc7. W SPD powszechne jest przekonanie, że z Gabrielem na czele partia nie jest w stanie wygrywać wyborów, dlatego coraz więcej socjaldemokratów opowiada się za wystawieniem w roli kandydata na kanclerza obecnego Przewodniczącego Parlamentu Europejskiego, Martina Schulza, któremu w styczniu 2017 roku kończy się kadencja. Uchodzi on w swojej partii za charyzmatycznego lidera, idealnego do poprowadzenia kampanii wyborczej. Nie brakuje także komentatorów, którzy w ewentualnej kandydaturze Schulza upatrują realnej szansy na przejęcie stanowiska kanclerza przez SPD. Ostateczną decyzję w sprawie kandydata na kanclerza partia ma podjąć w lutym 2017 roku.


Powyborcze scenariusze

Zmiany, które zaszły na niemieckiej scenie politycznej wskutek kryzysu migracyjnego, czynią bardziej prawdopodobną realizację scenariusza, w którym po wyborach do Bundestagu we wrześniu 2017 roku zasiadać będzie aż sześć frakcji – najwięcej od 1953 roku. Miałoby to daleko idące konsekwencje dla stojących do dyspozycji opcji koalicyjnych. Jeśli do wyborów utrzyma się obecnie utrwalony układ sił, blokowi trzech partii lewicowych (SPD, Zieloni, Lewica) może zabraknąć większości. Taka koalicja zyskała wielu zwolenników w SPD, która wcześniej wzbraniała się przed możliwością utworzenia rządu z Lewicą na poziomie federalnym. Obecnie jednak w centrolewicowej koalicji politycy SPD upatrują jedyną szansę na obsadzenie stanowiska kanclerza. 18 października odbyło się głośne spotkanie parlamentarzystów trzech frakcji w celu zbliżenia programowego, na którym pojawił się sam Sigmar Gabriel. Słaby rezultat SPD w okolicach 22 proc. może jednak spowodować, że trzem partiom lewicowym zabraknie głosów do utworzenia rządu. Oznaczałoby to, że nie uda się stworzyć większości bez udziału frakcji CDU/CSU, która wyznaczyłaby też kanclerza – jak wszystko na to wskazuje, po raz czwarty Angelę Merkel.

Chadecy mogliby teoretycznie przedłużyć obecną koalicję z SPD, jednak po obu stronach panuje niechęć do takiego rozwiązania. Ponieważ większości niemal na pewno zabraknie koalicji chadecji z jej tradycyjnym partnerem, czyli FDP, CDU/CSU mogłyby wejść w sojusz z Zielonymi. W ostatnich latach obu partiom przybyło punktów wspólnych (m.in. polityka wobec Rosji, transformacja energetyczna, promocja ochrony klimatu, otwarcie na uchodźców). „Czarno-zielona” koalicja zyskała także wielu zwolenników w obu partiach i w ich elektoratach i jest obecnie najbardziej pożądaną przez Niemców koalicją (w przeciwieństwie do najmniej popularnego centrolewicowego sojuszu)8. Wadą takiego rozwiązania mogłaby być mała przewaga głosów w Bundestagu. Przedłużenie obecnej „Wielkiej Koalicji” CDU/CSU-SPD może okazać się z kolei jedynym możliwym rozwiązaniem w sytuacji, w której wspomnianym wariantom koalicyjnym brakowałoby większości do efektywnego rządzenia. Jeśli FDP nie przekroczy progu wyborczego, szanse na czarno-zielony lub czerwono-czerwono-zielony sojusz wzrosną. Na wejście w skład jakiejkolwiek koalicji nie ma natomiast AfD, z którą współpracy odmawiają wszystkie pozostałe liczące się partie polityczne.


Konsekwencje dla Polski

Ponieważ Niemcy są zarówno gospodarczo, jak i politycznie, kluczowym partnerem Polski, warto się zastanowić, jakie konsekwencje miałaby dla Warszawy realizacja poszczególnych scenariuszy. Wydaje się, że najmniej korzystnym z polskiego punktu widzenia scenariuszem byłaby koalicja centrolewicowa. Taki sojusz ze względu na prorosyjskie nastawienie części polityków SPD z przewodniczącym Gabrielem na czele oraz w szczególności Lewicy dążyłby do korekty polityki zagranicznej Niemiec na rzecz zbliżenia z Rosją. Warto przypomnieć, że wicekanclerz Gabriel jest wielkim zwolennikiem rozbudowy gazociągu Nord Stream oraz stopniowego zniesienia wymierzonych w Rosję sankcji polityczno-gospodarczych. Gdyby kanclerzem został natomiast Martin Schulz, pewnym problemem mogłyby się okazać jego krytyczne wypowiedzi na temat stanu demokracji w Polsce, szczególnie jego porównanie do putinowskiej „demokracji sterowanej”9. Innym punktem zapalnym mogłyby być rozliczne kwestie ideologiczne między centrolewicowym rządem w Berlinie a prawicowym w Warszawie (m.in. imigracja, prawa osób homoseksualnych czy aborcja)

W Polsce dość powszechne jest przekonanie, że najlepszym scenariuszem dla Warszawy byłoby pozostanie u władzy kanclerz Angeli Merkel. Jednym z koronnych argumentów przemawiających za tą opinią jest jej polityka wobec Rosji i USA. Kanclerz Merkel opowiada się za bardziej zdecydowaną polityką wobec Moskwy, co przejawia się np. w konsekwentnym odmawianiu zniesienia sankcji bez postępów w procesie pokojowym na Ukrainie, oraz za utrzymaniem bliskich więzi Europy ze Stanami Zjednoczonymi, co pod znakiem zapytania stawia część lewicowych polityków. Taką politykę popierają niemieccy Zieloni, z którymi CDU/CSU mogłyby zawrzeć koalicję zgodnie z drugim ze scenariuszy. W przypadku takiej koalicji Niemcy stawialiby z kolei większy nacisk na politykę klimatyczną, co mogłoby prowadzić do sporów z Polską np. na tle odejścia od energii węglowej. Trzeci scenariusz, czyli odtworzenie obecnej „Wielkiej Koalicji” CDU/CSU-SPD pod kierownictwem Angeli Merkel, jako kontynuacja dotychczasowej polityki niesie ze sobą najmniej znaków zapytania dla relacji polsko-niemieckich i raczej spotkałby się w Polsce z pozytywnym przyjęciem.

Michał Kędzierski


1. http://www.infratest-dimap.de/umfragen-analysen/bundesweit/ard-deutschlandtrend/2015/september/

2. http://www.faz.net/aktuell/politik/fluechtlingskrise/de-maiziere-2015-kamen-890-000-fluechtlinge-14461230.html

3. http://www.infratest-dimap.de/umfragen-analysen/bundesweit/ard-deutschlandtrend/2015/oktober/

4. http://www.infratest-dimap.de/umfragen-analysen/bundesweit/ard-deutschlandtrend/2016/februar/

5. http://www.infratest-dimap.de/umfragen-analysen/bundesweit/ard-deutschlandtrend/2016/oktober/

6. http://www.zeit.de/politik/deutschland/2016-10/bundestagswahl-csu-angela-merkel-unterstuetzung

7. https://www.welt.de/politik/deutschland/article158871147/Merkel-vergroessert-Vorsprung-Rot-Rot-Gruen-abgeschlagen.html

8. http://www.infratest-dimap.de/umfragen-analysen/bundesweit/ard-deutschlandtrend/2016/september/

9. http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/europa/martin-schulz-greift-polnische-politik-an-14005694.html



Wybrana bibliografia:

Caspari Lisa, Eine Partei sucht nach Zukunft, „Die Zeit“, 14.03.2016, http://www.zeit.de/politik/deutschland/2016-03/spd-landtagswahlen-krise,

Caspari Lisa, Gefangen in der großen Koalition, „Die Zeit“, 29.08.2016, http://www.zeit.de/politik/deutschland/2016-08/bundestagswahl-angela-merkel-spd-cdu-sigmar-gabriel-grosse-koalition

Decker, Frank (2015), Zur Entwicklung des bundesdeutschen Parteiensystems vor und nach der Bundestagswahl 2013: Überwindung des koalitionspolitischen Segmentierung, (w:) Korte, Karl-Rudolf, red., Bundestagswahl 2013. Analysen der Wahl-, Parteien-, Kommunikations- und Regierungsforschung, s. 143-163, Wiesbaden, Wydawnictwo Springer VS.

Denkler Thorsten, Ein Ruck muss durch die SPD gehen, „Süddeutsche Zeitung“, 11.04.2016, http://www.sueddeutsche.de/politik/partei-in-der-krise-ein-ruck-muss-durch-die-spd-gehen-1.2943939

Denkler Thorsten, Schwarz-Grün im Bund? Mit der CSU bleibt das ein Hirngespinst, „Süddeutsche Zeitung“, 16.06.2016, http://www.sueddeutsche.de/politik/bundesregierung-schwarz-gruen-im-bund-mit-der-csu-bleibt-das-ein-hirngespinst-1.2989686

Doemens Karl, Wenig Chancen für rot-rot-grün im Bund, „Berliner Zeitung“, 22.09.2016, http://www.berliner-zeitung.de/politik/meinung/kommentar-wenig-chancen-fuer-rot-rot-gruen-im-bund-24788932

Fischer Sebstian, Wittrock Phillip, Merkels Vertrauensfrage, 5.09.2016, http://www.spiegel.de/politik/deutschland/angela-merkel-die-strategie-nach-der-pleite-in-mecklenburg-vorpommern-a-1111002.html

Gathmann Florian, Die Schulz-Frage, „Der Spiegel“, 10.10.2016, http://www.spiegel.de/politik/deutschland/martin-schulz-was-spricht-fuer-ihn-als-spd-kanzlerkandidat-a-1115850.html

Georgi Oliver, Bereitet Schulz einen Wechsel nach Berlin vor?, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 3.09.2016, http://www.faz.net/aktuell/politik/inland/eu-parlament-bereitet-schulz-einen-wechsel-nach-berlin-vor-14418746.html

Georgi Oliver, Was nun, Kanzlerin?, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 29.09.2016, http://www.faz.net/aktuell/politik/inland/tritt-angela-merkel-bei-bundestagswahl-2017-wieder-an-14458650.html

Gutschker Thomas, SPD-Politiker Martin Schulz vor dem Sprung, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 9.10.2016, http://www.faz.net/aktuell/politik/inland/ueber-die-politische-zukunft-von-martin-schulz-14472189.html

Kędzierski Michał, AfD. Partia protestu i jej wyborcy, Portal Spraw Zagranicznych, http://psz.pl/124-polityka/afd-partia-protestu-i-jej-wyborcy

Kędzierski Michał, R2G alternatywą dla Niemiec?, Blog Centrum Inicjatyw Międzynarodowych, http://blog.centruminicjatyw.org/2016/10/r2g-alternatywa-dla-niemiec/

Kędzierski Michał, Zmierzch Merkel?, Blog Centrum Inicjatyw Międzynarodowych, http://blog.centruminicjatyw.org/2016/09/zmierzch-merkel/

Kędzierski Michał, Martin Schulz – wybawca SPD ze Strasburga?, Blog Centrum Inicjatyw Międzynarodowych, http://blog.centruminicjatyw.org/2016/10/martin-schulz-wybawca-spd-ze-strasburga

Lösche Peter, Ende der Volksparteien. Essay, Aus Politik und Zeitgeschichte, 2009, nr 51, s. 6-12.

Niedermayer Oskar, Halbzeit: Die Entwicklung des Parteiensystems nach der Bundestagswahl 2013, Zeitschrift für Parlamentsfragen, 2015, nr 4, s. 830-851.

Schuler Katharina, Kanzlerinnendämmerung? Abwarten!, „Die Zeit“, 5.09.2016, http://www.zeit.de/politik/deutschland/2016-09/cdu-angela-merkel-wahl-mecklenburg-vorpommern

Seils Christoph, Merkel ist alternativlos, „Cicero“, 29.08.2016, http://cicero.de/berliner-republik/kanzlerkandidatur-merkel-ist-alternativlos

Soldt, Rüdiger (2016), Grün-Schwarz als Vorbild für den Bund, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 3.04.2016, http://www.faz.net/aktuell/politik/ueber-die-ziele-der-gruen-schwarzen-koalition-14157412.html

Weiland, Severin (2016), SPD-Kanzlerkandidatur: Wer tritt gegen diese Frau an?, „Der Spiegel“, 16.05.2016, http://www.spiegel.de/politik/deutschland/spd-wer-wird-kanzlerkandidat-a-1092568.html

Weimer, Wolfram (2016), CDU wird zum Kanzlerinnenwahlverein, „Handelsblatt“, 18.03.2016, http://www.handelsblatt.com/politik/deutschland/whatsright/whats-right-zur-cdu-krise-cdu-wird-zum-kanzlerinnenwahlverein/13338798.html

Zastrow, Volker (2016), Die Qualen der SPD, „Frankfurter Allgemeine Zeitung”, 11.04.2016, http://www.faz.net/aktuell/politik/inland/krise-bei-der-spd-14169924.html


galeria




fundacja "krzyżowa"
dla porozumienia europejskiego
krzyżowa 7, 58-112 grodziszcze
tel: 74 85 00 300
fax: 74 85 00 305